Wat is het verschil tussen Patroongelast staal en Wootz staal?
Wat is er zo bijzonder aan Damast staal?

Wat is Damast staal?

Damast staal staat bekend voor zijn prachtige patroon dat elk mes een uniek uitzicht bezorgd. Het is een zeer sterk en kwaliteitsvol staal dat al eeuwen bestaat. 

Maar wat is het nu precies? Damast staal met het typische damascus patroon is een term die gebruikt wordt voor gevouwen staal en staal dat wordt gevormd door meerdere lagen staal aan elkaar te smeden. Door het vouwen, een proces van verhitten en smeden, krijg je een bijzonder sterke samenstelling en ontstaat er een uniek patroon. Er bestaan twee verschillende productiemethoden om damast te verkrijgen. Hierdoor bestaan er twee varianten in damast: wootz staal en patroongelast staal.  

Wat is er zo bijzonder aan Damast staal?

Damast staal wordt vaak geprezen voor zijn uitzonderlijke uitzicht. De verschillende laagjes en patronen in het staal maken het een bijzonder mooi product. Maar dat is niet de enige reden waarom damast staal zo geliefd is. Door het veelvuldig vouwen en uitsmeden wordt de kristalstructuur van het staal verfijnd. Dit maakt de samenstelling sterker en zorgt ervoor dat zwakke plekken verdwijnen.  

Oorsprong

Wat velen niet weten is dat damast staal voor het eerst werd ontdekt in India. Van daaruit maakte het zijn weg naar het Midden-Oosten en het zijn de handelaars van Damascus die het naam en faam hebben gegeven. Zij verhandelden dolken en zwaarden naar Europa en zo ontstond de naam damast staal. 

Wootz staal

Wootz staal wordt gevormd door de authentieke productiemethode waarmee eeuwen geleden, vermoedelijk rond het jaar 300, het allereerste damast staal werd gemaakt. 

Wootz staal heeft de reputatie om beter te zijn dan het modern damascus staal maar dit is verkeerd. Wootz staal was gewoonweg het beste wat ze hadden vóór de jaren 1800.

Typisch aan wootz staal is dat het gemaakt wordt in een smeltkroes. ijzer, koolstof, vanadium, glas en bladeren worden daarin samen verhit. Het glas zorgt ervoor dat het mengsel is afgeschermd van de buitenlucht waardoor het staal niet verandert van structuur. Het vanadium maakt dat het staal extra taai wordt maar zorgt ook voor een gelijkmatige verdeling van de structuur. Het damascus patroon wordt hier gevormd door het aantal cycli dat men het staal verhit. Dit is zeker niet te verwarren met patroongelast staal.

Het maken van wootz staal is een complex proces van verhitten, de juiste temperatuur aanhouden en precieze verhoudingen in de samenstelling. Lange tijd werd er gedacht dat deze kennis was verloren gegaan en het nooit meer opnieuw gemaakt kon worden. Maar na vele studies werd het recept herontdekt in 1980. Tegenwoordig wordt deze methode enkel nog gebruikt door echte liefhebbers en siersmeden. Moderne technologieën hebben het mogelijk gemaakt om damast staal op een andere, minder arbeidsintensieve methode te produceren: patroongelast staal. 

Patroongelast staal

Patroongelast staal verkrijg je door meerdere lagen staal aan elkaar te smeden, vaak bestaan die lagen uit verschillende staalsoorten. Door de verschillende lagen ontstaat er een patroon met kleurverschillen. Het vouwen en uitsmeden maakt dit patroon meer complex en zo krijg je ware kunstwerkjes in het staal. 

De meest simpele vorm van patroongelast staal bestaat uit meerdere lagen staal. Staal bevat echter wel veel onzuiverheden en die moeten er uitgehaald worden tijdens het smeden. Door het staal herhaaldelijk dubbel te vouwen en vervolgens weer plat te slaan ontstaan er lagen met verschillende graden van verontreiniging in het staal. Dit vormt het gelaagde patroon. Je krijgt donkere en lichtere lijnen. Door een chemische behandeling kan je dit patroon zichtbaar maken. 

Met de patronen kan je creatief aan de slag. Door te twisten kan je bijvoorbeeld verschillende patronen maken: V-, N- of W-patronen. Torderen is het draaien van gelaagd staal tijdens het verhitten. 

Er kunnen ook andere staalsoorten aan het smeden worden toegevoegd. Dit zorgt voor betere eigenschappen van het staal afhankelijk van de toepassing waarvoor je het wil gebruiken. Er wordt bijvoorbeeld vaak gekozen voor een combinatie van hard en zacht staal. Het harde staal wordt dan de snijkant van het mes en het zachtere staal zorgt voor de overlapping en ondersteuning. Dit zorgt voor een goede combinatie tussen hardheid en elasticiteit

Verschillende staalsoorten mengen

Bij gebruik van verschillende staalsoorten zal de smid de twee metalen samen hameren en smeden tot één geheel. Daarvoor is er fluxpoeder nodig. Fluxpoeder zal ervoor zorgen dat de twee staalsoorten aan elkaar kunnen hechten, maar het is geen vorm van lijm. Bij een temperatuur van 1000°C zal het poeder ervoor zorgen dat oxide en andere onzuiverheden zich niet kunnen hechten aan het oppervlak van het staal. Vervolgens stroomt het uit de verbinding en blijft er een propere las over waar de metalen aan elkaar smelten. Nadien volgt een herhaaldelijk proces van verhitten en hameren om het staal in de gewenste vorm te krijgen. Daarbij is de temperatuur zeer belangrijk. 

Eens de twee metalen volledig met elkaar verbonden zijn mag het staal niet te snel afkoelen bij het hameren. Daarom wordt stro gebruikt als hulpmiddel om het afkoelproces te vertragen. Bij het hameren wordt het hete stuk staal in stro gewikkeld, dat onmiddellijk vuur vat. Op die manier houdt het een deel van de warmte vast. Wanneer het staal te snel afkoelt zal het te snel harden en kan het breken. De twee metalen zullen ook niet genoeg hechten waardoor je een slechte las krijgt. 

Tegenwoordig wordt damast staal nog voornamelijk gemaakt voor esthetische doeleinden. Hoewel het zeer kwaliteitsvol staal is, bestaan er nu genoeg andere, meer efficiënte methoden om hoogwaardig staal te produceren. 

Geschreven door Alissa Perreman en Brecht Loterman 

www.chefandknife.be / info@chefandknife.be